Otyłość – problem wagi ciężkiej

© bradhoc/Foter.com/CC BY

Otyłość i jej powikłania stanowią na świecie (szczególnie w krajach wysoko rozwiniętych – w tym w Polsce) coraz większy problem społeczny i ekonomiczny. Za rozwój nadwagi i otyłości, która w 1997 roku została przez WHO uznana za chorobę, w większości przypadków odpowiedzialne są styl życia oraz czynniki środowiskowe: źle skomponowana, zbyt kaloryczna i/lub tłusta dieta, złe nawyki żywieniowe oraz brak aktywności fizycznej i siedzący tryb życia.

 

Czym jest otyłość?

Otyłość to nic innego jak zwiększony udziału tkanki tłuszczowej w organizmie człowieka, który przyczynia się do uszkodzenia czynności i struktur poszczególnych narządów lub układów (m.in. krążenia, oddechowego, kostnego), zaburzeń biochemicznych i fizjologicznych organizmu oraz problemów psychologicznych, które w istotny sposób przyczyniają się do skrócenia życia.

O otyłości mówimy wtedy, gdy zawartość tkanki tłuszczowej w ciele dorosłego człowieka przekracza 25% u mężczyzn i 32% u kobiet.

Do rozpoznania i oceny stopnia otyłości i nadwagi najczęściej używa się wskaźnika masy ciała BMI (ang. body mass index). Oblicza się go dzieląc masę ciała wyrażoną w kg przez wzrost podniesiony do kwadratu wyrażony w m2. Według WHO u osób dorosłych otyłość rozpoznajemy przy wartości BMI ≥30,0 kg/m2. U dzieci i młodzieży BMI odnosi się do siatek centylowych dla danej populacji: za nadwagę uważa się BMI między 85. a 95. centylem, a za otyłość – wartość >95. centyla.

Klasyfikacja masy ciała ze względu na wskaźnik BMI [kg/ m2] wg WHO (2004):

  • Ciężkie niedożywienie                                    <16,6
  • Niedożywienie średniego stopnia              16,0–16,9
  • Łagodne niedożywienie                                 17,0–18,4
  • Prawidłowa masa ciała                                   18,5–24,9
  • Nadwaga                                                              25,0–29,9
  • Otyłość I stopnia                                              30,0–34,9
  • Otyłość II stopnia                                             35,0–39,9
  • Otyłość III stopnia                                            ≥40,0

Innym wskaźnikiem wykorzystywanym w praktyce jest współczynnik WHR (ang. waist to hip ratio). Jest to prosty miernik pozwalający określić tzw. otyłość brzuszną, czyli nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej w okolicy talii. Uznaje się, iż to właśnie ta tkanka tłuszczowa jest najbardziej „niebezpieczna” i ma największy wpływ na powstawania chorób związanych z nieprawidłową masą ciała.

Aby określić współczynnik WHR należy zmierzyć najwęższe miejsce w talii (gdy jest to utrudnione – maksymalny obwód brzucha) i najszersze miejsce w biodrach (mierzone na wysokości górnych kolców biodrowych), a następnie podzielić obwód talii przez obwód bioder. Otrzymany wynik u kobiet nie powinien przekroczyć wartości 0,84, natomiast u mężczyzn 0,95.

Związek pomiędzy BMI a ilością tłuszczu w ciele waha się w zależności od wieku oraz płci. Mężczyźni mają niższą zawartość tkanki tłuszczowej i nieco inne jej rozmieszczenie: u kobiet tkanka tłuszczowa w większym stopniu umiejscowiona jest w okolicy bioder i pośladków (typ „gruszka”), a poziom jej zawartości wpływa na płodność. Z kolei u mężczyzn tłuszcz gromadzi się przede wszystkim w okolicy brzucha i górnej części ciała (typ „jabłko”).

Z wiekiem udział tkanki tłuszczowej w ciele rośnie, co wiąże się z obniżaniem tempa przemiany materii, zmniejszaniem ilości masy mięśniowej (beztłuszczowej masy ciała), mniejszą aktywnością fizyczną i niższym poziomem nawodnienia organizmu.

Obecnie najczęściej stosowaną w gabinetach dietetycznych metodą pomiaru składu ciała jest pomiar z wykorzystaniem bioimpedancji elektrycznej. Wagi wyposażone w taką technologię pozwalają z dużą dokładnością określić m.in. zawartość tkanki tłuszczowej, mięśniowej, kostnej, zawartość tłuszczu trzewnego (wewnątrz jamy brzusznej), wiek metaboliczny czy nawodnienie.

 

Konsekwencje zdrowotne nadmiernej masy ciała

Warto podkreślić, że otyłość to nie tylko problem estetyczny, ale przede wszystkim zdrowotny. Nadmiar tkanki tłuszczowej wpływa – wcześniej czy później – na pracę wszystkich narządów i układów wewnętrznych: jest czynnikiem ryzyka wystąpienia choroby niedokrwiennej serca (wg WHO najczęstszej na świecie przyczyny zgonów), zwiększa kilkukrotnie częstość rozwoju nadciśnienia tętniczego, niewydolności krążenia, udaru mózgu, stanów zapalnych naczyń żylnych; sprzyja rozwojowi cukrzycy typu 2, hiperlipidemii (zaburzeniom gospodarki tłuszczów), stanom zapalnym trzustki, chorobom reumatologicznym (w tym chorób zwyrodnieniowych stawów), chorobom wątroby, dróg żółciowych (kamica żółciowa) i układu oddechowego (bezdech senny). U kobiet nadmierna masa ciała wpływa na zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, powstawanie zespołu policystycznych jajników. Wreszcie, otyłość stanowi także czynnik rozwoju niektórych nowotworów (m.in. jelita grubego i gruczołu krokowego u mężczyzn, u kobiet – nowotworów piersi i szyjki macicy), dny moczanowej, zaćmy, zmian skórnych, a także sprzyja występowaniu lub nasileniu problemów psychologicznych.

 

Otyłość i nadwaga w liczbach

Zarówno w Europie, jak i na świecie, zwłaszcza w krajach wysoko rozwiniętych i rozwijających się, otyłość stała się już epidemią. WHO szacuje, iż globalnie ponad 2 miliardy ludzi cierpią na nadwagę lub otyłość. Według tych samych szacunków nadwagę lub otyłość ma ponad 50% Europejczyków (Polska zajmuje 7. miejsce w tym niechlubnym rankingu).

W Polsce wg danych GUS z 2009 r. 52% dorosłych Polaków (ok. 19 mln!) waży za dużo (61% mężczyzn i 45% kobiet). Wśród kobiet nadwagę ma ok. 30% Polek, zaś otyłość ok. 15%. Wśród mężczyzn wartości te wynoszą odpowiednio 45% i 17%. Warto dodać, iż liczby te znacznie wzrosły zaledwie w ciągu ostatnich 13 lat!

Alarmujące są także dane dotyczące dzieci. Szacuje się, że na świecie ponad 40 mln dzieci powyżej 5. roku życia ma nadwagę (WHO, 2010). W Unii Europejskiej już 1 na 3 dzieci jest otyłych lub ma nadwagę, w Polsce odsetek ten wynosi 15% (dzieci w wieku 6-17 lat), jednak Polskie dzieci należą do najszybciej tyjących w Europie.

Epidemia nadwagi i otyłości dotyka głównie kraje wysoko uprzemysłowione, w których produkcja żywności przekracza potrzeby, zaś wytwarzana żywność jest stosunkowo tania, łatwo dostępna i wysoko przetworzona (przez co pozbawiona wielu wartości odżywczych oraz wzbogacona w substancje wydłużające jej trwałość, poprawiające smak i wygląd – m.in. cukier i tłuszcz). Liczne badania pokazują, że zarówno nadwaga, jak i otyłość częściej występują wśród uboższych warstw społeczeństwa: gorzej wykształconych, mniej zarabiających i z utrudnionym dostępem do opieki zdrowotnej czy ośrodków sportowych. Także globalizacja i szybki rozwój transportu przyczyniły się do tej epidemii, upowszechniając dostęp do taniej niezdrowej żywności (fast foody!) i zmiany dotychczasowego stylu życia na zdecydowanie mniej zdrowy.

 

Przyczyny powstawania otyłości

Na powstawanie otyłości mają wpływ zarówno czynniki genetyczne (związane m.in. z mutacjami genów, dziedziczeniem), biologiczne (związane z zaburzeniami hormonalnymi, zmianami na skutek chorób czy zmianami związanymi z wiekiem), farmakologiczne (związane z przyjmowaniem niektórych leków, np. antydepresantów, sterydów), jak i psychologiczne (m.in. wynikające z zaburzeń nastroju, depresji, stresu) oraz środowiskowe. Czynniki genetyczne stanowią do 40% przyczyn prowadzących do tego stanu, pozostałe 60% to głównie czynniki środowiskowe, które można modyfikować. Warto dodać, iż predyspozycje genetyczne (np. otyli rodzice) nie determinują 100-procentowego wystąpienia otyłości i chorób jej towarzyszących, a jedynie pokazują możliwość zachorowania. Świadomość istnienia podwyższonego ryzyka daje szansę na wprowadzenie zmian i zdrowego stylu życia wcześniej, co może zapobiec otyłości i chorobom współistniejącym lub znacznie odsunąć je w czasie, poprawiając jednocześnie komfort życia na długie lata.

 

Leczenie otyłości i nadwagi

Podstawą leczenia otyłości jest dieta redukcyjna (odchudzająca) ograniczająca wartość kaloryczną diety poniżej zapotrzebowania organizmu (tzw. deficyt kaloryczny). Taka dieta nie może być jednak zbyt restrykcyjna – powinna być odpowiednio zbilansowana, dostarczać wszystkich składników odżywczych – białek, tłuszczów i węglowodanów w odpowiednich proporcjach – oraz witamin i składników mineralnych. Przed przystąpieniem do odchudzania warto zwrócić się o pomoc do dietetyka, który ułoży dietę odpowiednią dla danej osoby, jej trybu życia, występujących schorzeń (np. nadciśnienia, niewydolności nerek) czy preferencji kulinarnych.

Zaleca się, aby posiłki były niewielkie pod względem kaloryczności i wielkości, ale często spożywane, aby wyrównać przyswajanie składników pokarmowych (szczególnie tłuszczów i węglowodanów) oraz pomóc kontrolować apetyt. Dzięki temu osoba stosująca dietę uczy się prawidłowych nawyków żywieniowych, ale jednocześnie nie jest głodna i łatwiej jej zapanować nad podjadaniem. Niezwykle istotne jest także jedzenie śniadań, bowiem pierwszy posiłek zjedzony w ciągu godziny od przebudzenia przyspiesza tempo przemiany materii, a tym samym ułatwia odchudzanie.

Jednocześnie niezbędnym elementem diety odchudzającej (a także leczenia występujących już chorób) powinna być aktywność fizyczna o natężeniu odpowiednim do stanu zdrowia i kondycji danej osoby. WHO zaleca aktywność fizyczną na poziomie minimum 150 minut średnio intensywnego wysiłku fizycznego w tygodniu (podzieloną na krótsze, co najmniej 30-minutowe treningi), np. szybkie spacery, marsze z kijkami (nordik walking), jazda na rowerze, pływanie, aerobik, siłownia. Taki poziom aktywności przyspiesza spalanie tkanki tłuszczowej, zabezpiecza organizm przed utratą tkanki mięśniowej, a jednocześnie zmniejsza ryzyko wystąpienia wielu chorób kojarzonych z otyłością: niedokrwiennej choroby serca, cukrzycy, raka piersi czy jelita grubego. Aktywność fizyczna ma także ogromny wpływ na stan psychiczny, pomagając redukować stres, niepokój czy depresję. Warto pamiętać, iż każdy stracony kilogram przyczyni się nie tylko do poprawy samopoczucia i formy fizycznej, ale także wpłynie na obniżenie ciśnienia, poziom cholesterolu LDL i wyrównanie poziomu cukru we krwi.

 

 

Źródła:

  1. Otyłość. Zespół metaboliczny, Tatoń, A. Czech, M. Bernas; PZWL, 2007.
  2. Dietoterapia, D. Włodarek, E. Lange, L. Kozłowska, D. Głąbska, PZWL, 2014.
  3. Problem nadwagi i otyłości w Polsce wśród osób dorosłych – dane epidemiologiczne – Wg raportu GUS „Stan zdrowia ludności w 2009 r.”, http://www.gis.gov.pl.
  4. World Health Organization: The challenge of obesity in the WHO European Region. Fact sheet EURO 2005; 13: 1-4,who.int.

Zdjęcie: © bradhoc/Foter.com/CC BY.

Bądź Społecznościowy, podziel się tym postem!

You may also like...

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

ZAPISZ SIĘ NA WIZYTĘ